Lần đầu xem Oppenheimer (2023), không ít khán giả thấy choáng: phim nhảy liên tục giữa các mốc thời gian, chuyển qua lại giữa màu và đen trắng, lại dày đặc nhân vật và phiên điều trần. Nhưng khi đã nắm được "bản đồ" mà Christopher Nolan vẽ ra, bộ phim trở nên mạch lạc và giàu lớp nghĩa hơn rất nhiều. Bài viết có đề cập đến cấu trúc và các nút thắt chính của phim, đồng thời chỉ nhắc tới bối cảnh lịch sử ở mức khái quát.
Bức tranh tổng thể: một cuộc đời, hai góc nhìn
Phim dựa trên cuốn tiểu sử American Prometheus của Kai Bird và Martin J. Sherwin, kể về J. Robert Oppenheimer (Cillian Murphy), nhà vật lý dẫn dắt phòng thí nghiệm Los Alamos trong Dự án Manhattan thời Thế chiến thứ hai. Thay vì kể theo trình tự từ thời sinh viên đến khi chế tạo bom, Nolan chia phim thành hai dòng chính, được báo hiệu bằng hai chữ xuất hiện trên màn hình ở đầu phim:
- Fission (Phân hạch): phần quay màu, đi theo góc nhìn chủ quan của Oppenheimer.
- Fusion (Nhiệt hạch): phần đen trắng, xoay quanh Lewis Strauss (Robert Downey Jr.), một nhân vật có ảnh hưởng lớn trong Ủy ban Năng lượng Nguyên tử Hoa Kỳ.
Hai cái tên này không được chọn ngẫu nhiên. Phân hạch là nguyên lý của bom nguyên tử mà Oppenheimer góp phần tạo ra. Nhiệt hạch là nguyên lý của bom khinh khí, một vũ khí mạnh hơn nhiều, gắn với cuộc tranh luận sau chiến tranh mà Oppenheimer và Strauss ở hai phía khác nhau.
Fission: thế giới qua mắt Oppenheimer
Phần màu được dựng như thể chúng ta đang ở bên trong đầu Oppenheimer: những hình ảnh hạt nhân rung động, sóng năng lượng, các vì sao xuất hiện giữa những cảnh đời thường, như cách một bộ óc thiên tài liên tục nhìn thấy vật lý ở khắp nơi.
Tuyến này tự nó cũng không đi thẳng. Nó xoay quanh phiên điều trần an ninh năm 1954, khi Oppenheimer bị xem xét lại quyền tiếp cận thông tin mật. Trong một căn phòng chật hẹp, ông phải trả lời về các mối quan hệ cũ, những người quen có liên hệ với phong trào cánh tả và các quyết định trong quá khứ. Từ căn phòng ấy, phim lùi về ký ức: thời du học ở châu Âu, những năm giảng dạy ở California, Los Alamos và vụ thử Trinity.
Chủ quan nghĩa là không hoàn toàn đáng tin
Vì là góc nhìn chủ quan, phần màu chứa cả cảm giác tội lỗi và ám ảnh của Oppenheimer. Có những khoảnh khắc mà hình ảnh trên màn hình không phải là "sự thật khách quan" mà là cách ông cảm nhận: sự phơi bày, nỗi xấu hổ, những ảo giác về hậu quả của vũ khí. Vì vậy, không nên đọc mọi cảnh như ghi chép lịch sử.
Fusion: Strauss và cái nhìn từ bên ngoài
Phần đen trắng chủ yếu xoay quanh phiên điều trần năm 1959 tại Thượng viện Mỹ, khi Strauss được đề cử vào vị trí Bộ trưởng Thương mại. Ở đây, Oppenheimer được nhìn từ bên ngoài, qua con mắt của một người vừa ngưỡng mộ, vừa ghen tị và ngày càng thù hằn ông.
Đen trắng tạo cảm giác "khách quan" như hồ sơ lưu trữ, nhưng thực ra cũng là một góc nhìn có thiên kiến. Phim khéo léo để khán giả dần nhận ra rằng nhiều sự kiện trong đời Oppenheimer, đặc biệt là phiên điều trần năm 1954, có bàn tay sắp đặt từ phía Strauss.
Hai phiên điều trần soi chiếu nhau
| Đặc điểm | Phiên điều trần 1954 (màu) | Phiên điều trần 1959 (đen trắng) |
|---|---|---|
| Nhân vật trung tâm | Oppenheimer | Strauss |
| Bản chất | Xem xét quyền tiếp cận thông tin mật | Thượng viện xem xét đề cử Bộ trưởng |
| Không gian | Phòng nhỏ, kín, ngột ngạt | Phòng họp lớn, mang tính công khai |
| Điều bị đặt câu hỏi | Lòng trung thành và quá khứ | Tính trung thực và động cơ cá nhân |
Hai phiên điều trần như hai tấm gương đặt đối diện. Cách dựng xen kẽ khiến những chi tiết ở tuyến này giải nghĩa cho tuyến kia, và cao trào của phim không nằm ở vụ nổ mà ở khoảnh khắc người xem hiểu ra toàn bộ mối quan hệ giữa hai nhân vật.
Vụ thử Trinity: cao trào giữa phim
Vụ thử Trinity, vụ nổ thử nghiệm đầu tiên của vũ khí hạt nhân, diễn ra vào tháng 7 năm 1945 tại vùng sa mạc New Mexico. Trong phim, đây là điểm giữa của câu chuyện chứ không phải kết thúc. Nolan dựng phân đoạn này bằng sự căng thẳng kéo dài: thời tiết xấu, những lo ngại chưa được giải đáp, đồng hồ đếm ngược.
Điều đáng chú ý nhất là cách phim xử lý âm thanh. Khoảnh khắc ánh sáng bùng lên được giữ trong sự im lặng, và tiếng nổ chỉ đến sau đó, giống như trong thực tế âm thanh di chuyển chậm hơn ánh sáng. Khoảng lặng ấy biến chiến thắng khoa học thành một khoảnh khắc rợn người: con người vừa mở ra một cánh cửa không thể đóng lại.
Sau tiếng nổ
Ngay sau Trinity, phim chuyển trọng tâm. Khi bom được sử dụng tại Hiroshima và Nagasaki vào tháng 8 năm 1945, Oppenheimer trở thành người nổi tiếng, được ca ngợi. Nhưng phần màu cho thấy bên trong ông là một khoảng trống và cảm giác tội lỗi. Phân đoạn ông phát biểu trước đám đông reo hò, với âm thanh méo mó và hình ảnh trắng xóa, thể hiện rõ sự vỡ vụn nội tâm ấy.
Sức nặng đạo đức: phim không đưa ra lời phán xét dễ dàng
Oppenheimer không phải là phim ca ngợi, cũng không phải bản cáo trạng. Nolan đặt nhân vật vào những mâu thuẫn không lối thoát:
- Khoa học và trách nhiệm: khám phá có thể trung lập, nhưng ứng dụng thì không.
- Bối cảnh chiến tranh: nỗi lo đối phương chế tạo vũ khí trước là động lực ban đầu của dự án, nhưng khi bối cảnh thay đổi, câu hỏi đạo đức vẫn còn nguyên.
- Cái giá của sự thẳng thắn: sau chiến tranh, việc Oppenheimer bày tỏ lo ngại về cuộc chạy đua vũ khí, trong đó có bom khinh khí, góp phần khiến ông bị cô lập.
Kitty Oppenheimer (Emily Blunt), tướng Leslie Groves (Matt Damon) hay Jean Tatlock (Florence Pugh) là những sức kéo khác nhau trong đời ông: gia đình, nghĩa vụ, tình cảm và lý tưởng.
Năm 2022, Bộ Năng lượng Hoa Kỳ đã chính thức hủy bỏ quyết định thu hồi quyền tiếp cận thông tin mật của Oppenheimer từ năm 1954. Chi tiết này cho thấy câu chuyện về ông vẫn còn được lịch sử thảo luận.
Mẹo xem để không bị lạc
- Theo dõi màu sắc: màu là cảm nhận của Oppenheimer, đen trắng là thế giới của Strauss.
- Nhớ hai căn phòng: phòng nhỏ năm 1954 và phòng điều trần năm 1959 là hai "trạm" để phim quay về.
- Xem lại nếu có thể: lần xem thứ hai sẽ thấy nhiều câu thoại ở đầu phim mang nghĩa khác hẳn.
Phim đã giành giải Oscar Phim hay nhất năm 2024, cùng các giải cho Nolan, Cillian Murphy và Robert Downey Jr. Nếu thích cách Nolan chơi đùa với thời gian, bạn có thể xem thêm Kẻ Đánh Cắp Giấc Mơ và Hố Đen Tử Thần.
Tóm lại
Cấu trúc của Oppenheimer không phải để làm khó khán giả, mà để đặt hai góc nhìn cạnh nhau: một bên là nội tâm của người tạo ra vũ khí, một bên là cái nhìn lạnh lùng của kẻ muốn hạ bệ ông. Màu sắc và đen trắng, phân hạch và nhiệt hạch, hai phiên điều trần đều là những cặp đối xứng có chủ đích. Vụ thử Trinity nằm giữa phim như một điểm không thể quay lại. Khi hiểu được tấm bản đồ ấy, bạn sẽ thấy đây là một bộ phim về trách nhiệm hơn là về một quả bom.
Xem trailer và nơi xem phim: Oppenheimer
