Có những bộ phim càng kể về thứ lớn lao thì lại càng nói về điều nhỏ bé. Cuộc Chiến Đa Vũ Trụ (Everything Everywhere All at Once, 2022) của bộ đôi đạo diễn Daniel Kwan và Daniel Scheinert là một ví dụ hiếm thấy: bề ngoài là phim hành động nhảy qua vô số vũ trụ, nhưng điều đọng lại sau cùng là một tiệm giặt là, một tờ khai thuế và một người mẹ học cách nhìn con gái mình. Lưu ý: bài viết bàn khá sâu về nội dung, bao gồm cả phần kết.
Một ngày tồi tệ của Evelyn
Evelyn Wang (Michelle Yeoh) là một phụ nữ gốc Hoa nhập cư ở Mỹ, cùng chồng là Waymond (Ke Huy Quan) điều hành một tiệm giặt là. Chỉ trong một ngày, mọi thứ dồn đến cùng lúc: hồ sơ thuế của gia đình bị nhân viên sở thuế Deirdre (Jamie Lee Curtis) soi từng tờ hóa đơn, người cha già vừa sang ở cùng, cô con gái Joy muốn mẹ thật lòng chấp nhận bạn gái mình là Becky, còn Waymond thì lặng lẽ chuẩn bị giấy tờ ly hôn.
Vì vậy, cái "đa vũ trụ" sắp xuất hiện trước hết là hình ảnh phóng đại của một tâm trí đang quá tải.
"Nếu ngày xưa mình chọn khác"
Theo luật chơi của phim, mỗi lựa chọn trong đời mở ra một nhánh vũ trụ mới. Evelyn ở vũ trụ chính được mô tả là phiên bản "kém cỏi" nhất, người bỏ dở gần như mọi dự định. Nghịch lý là chính vì chưa trở thành điều gì, cô lại có khả năng kết nối với nhiều phiên bản khác nhất. Khái niệm khoa học viễn tưởng trở thành câu hỏi rất đời: nếu ngày xưa rẽ hướng khác, mình có hạnh phúc hơn không?
Luật chơi phi lý và lý do nó tồn tại
Để "mượn" kỹ năng từ một phiên bản khác của mình, nhân vật phải làm một hành động thật khó đoán, chẳng hạn ăn son dưỡng môi hay đi giày ngược chân. Đó vừa là chất liệu hài, vừa ngầm nói rằng muốn thoát lối mòn thì phải dám làm điều chưa từng làm. Từ đó, phim dẫn khán giả qua những vũ trụ ngày càng kỳ quặc:
- Vũ trụ nơi Evelyn trở thành ngôi sao điện ảnh võ thuật, một cái nháy mắt tới sự nghiệp ngoài đời của Michelle Yeoh.
- Vũ trụ nơi con người có ngón tay hình xúc xích, nghe như trò đùa nhưng lại chứa một chuyện tình dịu dàng.
- Vũ trụ không có sự sống, chỉ có hai hòn đá nằm cạnh nhau trên vách núi, "trò chuyện" bằng phụ đề.
Sự phi lý có chủ đích
Phim dùng tiếng cười để hạ phòng thủ của người xem, rồi bất ngờ đánh vào cảm xúc. Cảnh hai hòn đá là minh chứng rõ nhất: một khung hình gần như tĩnh, không diễn viên, không âm nhạc dồn dập, nhưng lại thuộc nhóm khoảnh khắc lắng đọng nhất phim. Khi mọi thứ xung quanh đã quá ồn ào, sự im lặng trở thành cú chạm mạnh nhất.
Jobu Tupaki và chiếc bánh vòng "có tất cả"
Phản diện của phim là Jobu Tupaki, thực chất là một phiên bản của Joy. Tâm trí cô đã vỡ ra sau khi trải nghiệm mọi vũ trụ cùng lúc, và cô đi đến một kết luận lạnh lẽo: nếu điều gì cũng có thể xảy ra ở đâu đó, thì chẳng điều gì thực sự quan trọng.
Hình ảnh cụ thể hóa ý nghĩ ấy là một chiếc bánh vòng (bagel) mà Jobu nhét vào đó "mọi thứ", đến mức nó biến thành một hố đen nuốt chửng ánh sáng. Ẩn dụ này hoạt động ở nhiều tầng:
- Chủ nghĩa hư vô: khi mọi lựa chọn đều ngang nhau, ý nghĩa biến mất.
- Sự quá tải thông tin: cảm giác của một thế hệ lớn lên giữa vô số màn hình, biết quá nhiều mà vẫn thấy trống rỗng.
- Nỗi cô đơn: điều Jobu thực sự tìm kiếm là một Evelyn có thể nhìn thấy những gì cô thấy. Vì thế cô đáng thương hơn đáng sợ.
Waymond và sức mạnh bị xem nhẹ của lòng tốt
Waymond ban đầu hiện lên như một người chồng hiền đến mức nhu nhược, hay dán những con mắt nhựa ngộ nghĩnh lên đồ đạc và bị Evelyn coi là thiếu thực tế. Dần dần, phim hé lộ rằng sự tử tế của Waymond không phải là ngây thơ. Đó là một lựa chọn có ý thức, cách anh chống lại một thế giới khó hiểu và đầy sợ hãi.
Bước ngoặt của Evelyn đến khi cô tiếp nhận triết lý ấy. Thay vì đánh bại đối thủ bằng sức mạnh, cô tìm hiểu điều mỗi người đang thiếu và trao cho họ đúng thứ đó. Những pha "đánh nhau" ở phần cuối vì thế mang tinh thần ngược hẳn phim hành động thông thường: thắng bằng thấu hiểu chứ không bằng nắm đấm. Con mắt nhựa, từ một món đồ chơi rẻ tiền, trở thành biểu tượng cho cách nhìn đời bằng sự tò mò và lòng trắc ẩn.
Câu chuyện gia đình dưới lớp vỏ đa vũ trụ
Nếu gỡ hết lớp khoa học viễn tưởng, phim là câu chuyện về những vết thương truyền qua các thế hệ. Evelyn từng không được cha ủng hộ trong lựa chọn cuộc đời mình, và giờ đây, gần như vô thức, cô lặp lại sự xa cách ấy với Joy. Những lời nhận xét vội vã, sự ngại ngùng khi giới thiệu Becky với ông ngoại, tất cả là những vết xước nhỏ tích tụ thành khoảng cách lớn.
Kết phim không giải quyết mọi chuyện bằng phép màu. Giữa vô số vũ trụ nơi cô có thể giàu có, nổi tiếng hay tài giỏi hơn, Evelyn chọn ở lại với phiên bản đời mình đầy bừa bộn, và quan trọng hơn là chọn ở bên con gái. Thông điệp ấy giản dị: đời sống có thể vô nghĩa ở quy mô vũ trụ, nhưng chúng ta vẫn được quyền chọn điều gì có ý nghĩa với mình.
Vì sao sự hỗn loạn lại hiệu quả
Nhiều phim đa vũ trụ khiến người xem mệt vì quá nhiều luật lệ. Phim này tránh được điều đó nhờ ba lựa chọn:
- Hình thức phản chiếu nội dung: nhịp dựng dồn dập chính là trạng thái tâm lý của Evelyn. Khi cô tìm thấy sự bình yên, nhịp phim cũng chậm lại.
- Điểm neo cảm xúc cố định: dù nhảy đi bao xa, câu hỏi trung tâm vẫn là mối quan hệ mẹ con.
- Diễn xuất nghiêm túc giữa bối cảnh ngớ ngẩn: dàn diễn viên không "diễn hài" quá đà, nên những tình huống lố bịch nhất vẫn có trọng lượng.
Phim thắng giải Phim hay nhất tại lễ trao giải Oscar năm 2023, đồng thời mang về tượng vàng diễn xuất cho Michelle Yeoh và Ke Huy Quan, người trở lại màn ảnh sau nhiều năm vắng bóng. Phim có một số trò đùa táo bạo, phù hợp hơn với người lớn và thiếu niên lớn tuổi. Nếu thích những bộ phim chơi đùa với hiện thực, bạn có thể xem thêm Kẻ Đánh Cắp Giấc Mơ; còn nếu quan tâm đến cảm xúc trong gia đình, Những Mảnh Ghép Cảm Xúc 2 là lựa chọn nhẹ nhàng hơn.
Tóm lại
Cuộc Chiến Đa Vũ Trụ dùng sự hỗn loạn để kể một câu chuyện rất tĩnh: một người mẹ học cách hiện diện. Chiếc bánh vòng đại diện cho nỗi hư vô của thời đại, còn lòng tốt của Waymond là câu trả lời mà phim đề xuất. Sự phi lý không nhằm gây sốc, mà để mở lối cho những cảm xúc khó gọi tên. Đó là lý do một bộ phim về vô số vũ trụ lại khiến nhiều người muốn gọi điện cho mẹ sau khi xem.
Xem trailer và nơi xem phim: Cuộc Chiến Đa Vũ Trụ
