Cảnh báo: Bài viết tiết lộ các tình tiết quan trọng, bao gồm bí mật dưới tầng hầm và cái kết của phim.
Ký Sinh Trùng (Parasite, 2019) của Bong Joon-ho giành Cành Cọ Vàng tại Liên hoan phim Cannes 2019, rồi trở thành phim không nói tiếng Anh đầu tiên đoạt giải Phim hay nhất tại lễ trao giải Oscar năm 2020. Phần lớn sức mạnh của phim không nằm ở lời thoại mà ở cách Bong dùng kiến trúc, mùi hương và đồ vật để kể về khoảng cách giai cấp. Bài viết này đi qua những biểu tượng nổi bật nhất và cách chúng gắn kết với nhau.
Không gian theo chiều dọc: giai cấp được "xây" bằng bê tông
Trong Ký Sinh Trùng, vị trí của mỗi gia đình trên trục trên – dưới gần như trùng khớp với vị trí của họ trong xã hội.
Ba tầng của câu chuyện
| Không gian | Người sống ở đó | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Ngôi nhà trên đồi | Gia đình ông Park | Ánh sáng, khoảng không, tầm nhìn ra khu vườn |
| Căn bán hầm | Gia đình Kim | Nửa trên nửa dưới mặt đất, nhìn đời qua ô cửa sát vỉa hè |
| Hầm bí mật | Chồng của bà giúp việc Moon-gwang | Tầng đáy bị lãng quên, tồn tại nhờ bóng tối |
Căn bán hầm (banjiha) của nhà Kim là chi tiết rất cụ thể của đô thị Hàn Quốc. Từ cửa sổ, họ thấy chân người qua đường và cảnh một người say xỉn tiểu tiện ngay bên ngoài. Họ không hẳn ở dưới đáy, và chính cảm giác "vẫn còn hy vọng leo lên" khiến họ lao vào kế hoạch.
Ngôi nhà nhà Park, tác phẩm của một kiến trúc sư danh tiếng trong phim, có ô kính lớn mở ra khu vườn ngập nắng. Ánh sáng ở đây là thứ xa xỉ mà nhà Kim phải ngước lên mới thấy.
Cầu thang: con đường chỉ dễ đi theo một chiều
Gần như mọi chuyển động quan trọng trong phim đều diễn ra trên cầu thang. Muốn vào nhà Park, phải đi lên. Muốn xuống hầm bí mật, phải đi xuống một lối hẹp tối om. Mỗi lần nhân vật đổi tầng, cán cân quyền lực cũng thay đổi.
Đêm mưa và những bậc thang bất tận
Cảnh đáng nhớ nhất là khi nhà Kim thoát khỏi nhà Park trong đêm mưa. Họ đi xuống, xuống mãi: qua những bậc thang, những con dốc, những đường hầm, nước mưa chảy cùng hướng với họ. Không cần một câu thoại, hình ảnh ấy cho thấy việc rơi xuống dễ dàng thế nào, và khoảng cách thực tế giữa hai thế giới xa ra sao.
Điều cay đắng là cả phim nói về nỗ lực đi lên, nhưng con đường mà máy quay ghi lại rõ ràng nhất lại là đường đi xuống.
Mùi: ranh giới không thể giả mạo
Nhà Kim có thể giả bằng cấp, giả lý lịch, giả mối quan hệ quen biết. Nhưng có một thứ họ không giấu được: mùi.
Từ chi tiết trẻ con đến lời phán xét
Cậu bé Da-song là người đầu tiên nhận ra cả bốn "người làm" mới đều có mùi giống nhau. Một nhận xét ngây thơ, nhưng nó đánh thức nỗi lo của cả gia đình Kim. Sau đó, ông Park nhắc đến mùi của người tài xế như một thứ "vượt ranh giới" – ông chấp nhận người làm, miễn là họ không lấn vào không gian của ông, kể cả bằng mùi hương.
Vì sao mùi là biểu tượng mạnh
- Nó không thể thay đổi bằng nỗ lực cá nhân: mùi gắn với nơi ở, với độ ẩm của căn bán hầm, với phương tiện đi lại.
- Nó được cảm nhận chứ không được nói ra: sự khinh miệt của nhà Park chủ yếu thể hiện qua những cái nhíu mày, bịt mũi, mở cửa kính xe.
- Nó tích tụ thành tổn thương: ông Kim nghe thấy, chứng kiến, và im lặng – cho đến khi không thể im lặng được nữa.
Ở cao trào, cái bịt mũi của ông Park trước mùi của người đàn ông dưới hầm là giọt nước tràn ly khiến ông Kim hành động – bạo lực bùng nổ từ sự xúc phạm tích tụ.
Tầng hầm bí mật: tầng đáy mà ai cũng không muốn thấy
Bước ngoặt giữa phim – khi bà giúp việc cũ Moon-gwang quay lại và để lộ người chồng đang sống dưới hầm – biến một phim lừa đảo hài hước thành bi kịch. Lúc này ta nhận ra nhà Kim không phải tầng thấp nhất.
Điều đáng chú ý là hai gia đình nghèo không đoàn kết với nhau mà lao vào xâu xé để giành chỗ đứng trong ngôi nhà của người giàu. Bong không lý tưởng hóa người nghèo; ông cho thấy hệ thống khiến họ đối đầu nhau, trong khi nhà Park gần như không hề hay biết.
Người đàn ông dưới hầm còn tỏ lòng biết ơn ông Park như thể ông nuôi sống mình – một người chưa từng biết đến sự tồn tại của anh ta.
Hòn đá cảnh: giấc mơ đè nặng trên vai
Đầu phim, bạn của Ki-woo mang đến tặng gia đình Kim một hòn đá cảnh, được giới thiệu như vật mang lại may mắn và tài lộc. Ki-woo nhận xét rằng nó thật "ẩn dụ", một câu đùa tự ý thức của chính bộ phim.
Ý nghĩa thay đổi theo câu chuyện
- Lúc đầu: biểu tượng của cơ hội, của lời hứa đổi đời.
- Trong trận lũ: hòn đá nổi lên giữa dòng nước bẩn trong căn bán hầm, và Ki-woo ôm lấy nó như ôm lấy hy vọng cuối cùng.
- Ở cao trào: chính hòn đá trở thành hung khí làm Ki-woo bị thương.
- Cuối phim: Ki-woo đặt nó trở lại dòng suối, như buông bỏ một gánh nặng.
Hòn đá vì thế là ẩn dụ cho khát vọng đổi đời: nó nâng đỡ con người, nhưng cũng có thể đè bẹp họ nếu ôm quá chặt.
Trận mưa lũ: cùng một cơn mưa, hai số phận
Đêm mưa lớn là trục xoay của phim. Với nhà Kim, đó là thảm họa: căn bán hầm ngập nước, bồn cầu trào ngược, họ phải ngủ ở nhà thi đấu cùng nhiều người khác. Với nhà Park, cơn mưa chỉ làm hỏng chuyến cắm trại và để lại một bầu trời trong xanh hôm sau, thích hợp cho bữa tiệc sinh nhật ngoài vườn.
Sự đối lập này thể hiện rõ nhất luận điểm của phim: thiên tai không phân biệt ai, nhưng hậu quả của nó thì có. Người giàu trải qua thời tiết; người nghèo phải sống sót qua nó.
Cái kết và giấc mơ dang dở
Cuối phim, Ki-woo phát hiện cha mình đang trốn dưới hầm ngôi nhà cũ và tự hứa sẽ kiếm thật nhiều tiền để mua lại căn nhà. Một chuỗi hình ảnh đẹp đẽ hiện ra – rồi máy quay trở về căn bán hầm. Đó chỉ là kế hoạch, và cách phim khép lại khiến người xem hiểu con đường ấy xa xôi đến mức nào.
Nếu bạn thích lối kể chuyện dùng thể loại để nói về xã hội, Chuyến Tàu Sinh Tử là một lựa chọn khác của điện ảnh Hàn Quốc, dù mang màu sắc kinh dị nhiều hơn.
Tóm lại
Ký Sinh Trùng thuyết phục vì nó biến những thứ rất đời thường – một bậc thang, một mùi hương, một hòn đá – thành ngôn ngữ để nói về bất bình đẳng. Không gian theo chiều dọc cho thấy giai cấp được "xây" sẵn vào thành phố, còn mùi cho thấy ranh giới ấy bám vào cả cơ thể con người. Trận mưa lũ và cái kết khép lại bằng một câu hỏi không dễ chịu về khả năng đổi đời. Đây là bộ phim đáng xem nhiều lần, vì mỗi lần ta lại phát hiện thêm một tầng nghĩa mới.
Xem trailer và nơi xem phim: Ký Sinh Trùng
