Cảnh báo: Bài viết tiết lộ nhiều tình tiết quan trọng của phim. Phim được dán nhãn dành cho người trưởng thành vì có cảnh bạo lực.
Joker (2019) của đạo diễn Todd Phillips không phải một phim siêu anh hùng theo nghĩa quen thuộc. Thay vì kể về nguồn gốc của một phản diện bằng cháy nổ, phim dành gần như toàn bộ thời lượng để quan sát một người đàn ông cô độc dần đánh mất chỗ bám cuối cùng vào xã hội. Vai diễn Arthur Fleck mang về cho Joaquin Phoenix giải Oscar Nam diễn viên chính xuất sắc, và đến nay bộ phim vẫn là đề tài tranh luận sôi nổi.
Arthur Fleck là ai trước khi trở thành Joker?
Arthur sống cùng mẹ, bà Penny, trong một căn hộ chật chội ở Gotham những năm đầu thập niên 1980. Anh làm chú hề thuê, mơ trở thành nghệ sĩ hài độc thoại, và thần tượng người dẫn chương trình truyền hình Murray Franklin.
Một con người bị bào mòn từng chút
Phim xây dựng Arthur qua chuỗi tổn thương nhỏ chồng chất:
- Bị một nhóm thiếu niên đánh ngay trên phố khi đang làm việc.
- Mắc chứng cười không kiểm soát, phải mang theo tấm thẻ giải thích tình trạng của mình cho người lạ.
- Mất quyền tiếp cận dịch vụ tư vấn tâm lý và thuốc men khi chương trình hỗ trợ bị cắt giảm ngân sách.
- Bị sa thải sau khi khẩu súng do một đồng nghiệp đưa cho rơi ra giữa buổi biểu diễn ở bệnh viện nhi.
Không chi tiết nào trong số này tự nó tạo ra một kẻ sát nhân. Nhưng phim muốn khán giả thấy cái cách những vết nứt nhỏ tích tụ khi không ai đưa tay ra đỡ.
Tiếng cười như một triệu chứng
Tiếng cười của Arthur là lựa chọn diễn xuất đáng nhớ nhất của Phoenix. Đó không phải tiếng cười vui vẻ mà là thứ bật ra ngoài ý muốn, nghe gần như tiếng nấc. Nó biến điều lẽ ra gắn với niềm vui thành biểu hiện của đau đớn, và cũng là thứ khiến người xung quanh xa lánh anh.
Lối kể không đáng tin: ta đang xem ai kể chuyện?
Một trong những điểm thông minh nhất của Joker là phim kể hoàn toàn qua góc nhìn của Arthur, và góc nhìn đó không đáng tin.
Mối quan hệ với Sophie
Khán giả theo dõi Arthur bắt đầu một mối quan hệ lãng mạn với Sophie, người hàng xóm cùng tầng. Rồi đến một cảnh, Arthur bước vào căn hộ của cô và ta nhận ra phần lớn những khoảnh khắc trước đó chỉ là tưởng tượng. Cú lật này buộc người xem phải nghi ngờ mọi thứ đã thấy.
Sự thật về gia đình
Tương tự, câu chuyện về nguồn gốc của Arthur – những lời mẹ anh kể về mối liên hệ với Thomas Wayne – được phim đưa ra rồi lại đặt dấu hỏi thông qua hồ sơ bệnh án. Phim không đưa ra phán quyết tuyệt đối mà để lại nhiều khoảng trống.
Vì sao điều này quan trọng
Lối kể không đáng tin khiến khán giả ở vào vị trí khó chịu: ta đồng cảm với Arthur, nhưng không thể tin hoàn toàn những gì anh thấy. Cảnh cuối ở bệnh viện tâm thần còn mở ra khả năng rằng toàn bộ câu chuyện có thể đã bị bóp méo bởi tâm trí của anh. Phim cố tình không xác nhận điều gì.
Cảnh cầu thang: từ gánh nặng thành sân khấu
Bậc cầu thang dốc dẫn về nhà Arthur xuất hiện nhiều lần và trở thành hình ảnh biểu tượng của phim.
Hai cách đi cầu thang
- Đi lên: ở phần đầu, Arthur lê bước leo lên sau những ngày mệt mỏi. Cầu thang là gánh nặng, là sự vất vả lặp đi lặp lại của một cuộc đời không lối thoát.
- Đi xuống: ở phần sau, trong bộ vest đỏ và lớp hóa trang hoàn chỉnh, anh nhảy múa đi xuống chính những bậc thang ấy, đầy tự tin.
Sự đảo ngược này nói lên nhiều điều. Với Arthur, việc trở thành Joker là một sự "giải phóng". Nhưng với khán giả, hướng đi xuống mang ý nghĩa ngược lại: đó là sự sa ngã. Phim để cả hai cách đọc cùng tồn tại, và chính sự giằng co đó khiến cảnh quay ám ảnh. Bậc thang ngoài đời thực ở New York sau đó trở thành một điểm chụp ảnh nổi tiếng với du khách.
Phê phán xã hội và truyền thông
Một thành phố không còn lắng nghe
Gotham trong phim ngập rác, bất ổn và chia rẽ. Giới giàu có, đại diện là Thomas Wayne, nhìn những người bất mãn bằng ánh mắt coi thường. Khi một vụ việc bạo lực trên tàu điện ngầm xảy ra, đám đông đang giận dữ bỗng tìm thấy trong hình ảnh chú hề một biểu tượng, dù chính Arthur chưa từng có ý định đại diện cho ai.
Đây là điểm mấu chốt về "cái giá của sự thờ ơ": xã hội không nhìn thấy Arthur khi anh cần giúp đỡ, nhưng lại thần tượng hóa anh khi anh trở thành công cụ cho cơn giận tập thể.
Truyền hình như một đấu trường
Murray Franklin là hình ảnh của truyền thông biến nỗi đau của người khác thành trò giải trí. Khi đoạn video Arthur diễn hài thất bại được phát lên sóng để chế giễu, thần tượng của anh trở thành người làm nhục anh trước cả nước. Cuộc phỏng vấn trên truyền hình ở cuối phim là nơi hai thế giới va chạm.
Những ảnh hưởng điện ảnh dễ nhận ra
Nhiều nhà phê bình chỉ ra sự gần gũi giữa Joker với Taxi Driver và The King of Comedy của Martin Scorsese, đều về những người đàn ông cô độc và ám ảnh. Việc Robert De Niro, người đóng chính trong cả hai phim ấy, vào vai Murray Franklin được xem như một sự tri ân có chủ đích.
Cuộc tranh luận quanh bộ phim
Ngay từ khi ra mắt, Joker đã gây chia rẽ. Phim giành giải Sư tử Vàng tại Liên hoan phim Venice 2019, nhưng cũng nhận nhiều lo ngại.
Các luồng ý kiến chính
- Lo ngại về việc cổ vũ bạo lực: một số người cho rằng phim có nguy cơ khiến khán giả đồng cảm quá mức với một nhân vật bạo lực.
- Lập luận bảo vệ: những người khác cho rằng thấu hiểu không đồng nghĩa với tán thành, và việc phim khiến người xem khó chịu chính là mục đích.
- Cách nói về sức khỏe tâm thần: có ý kiến khen phim đặt vấn đề cắt giảm hỗ trợ y tế, nhưng cũng có người lo ngại phim củng cố định kiến gắn bệnh tâm thần với bạo lực.
Theo quan điểm của chúng tôi, Joker hoạt động tốt nhất khi được xem như lời cảnh báo hơn là lời biện hộ. Phim không bào chữa cho hành động của Arthur, nhưng buộc ta nhìn vào những điều kiện đã góp phần tạo ra anh. Người xem cũng cần nhớ rằng thực tế phức tạp hơn nhiều: phần lớn người gặp vấn đề tâm lý không hề có hành vi bạo lực, và họ cần được hỗ trợ chứ không phải bị kỳ thị.
Tóm lại
Joker (2019) là một nghiên cứu nhân vật u tối về người đàn ông bị xã hội lãng quên, được kể qua một góc nhìn không thể tin trọn vẹn. Cảnh cầu thang, tiếng cười đau đớn và màn đối đầu trên truyền hình biến câu chuyện của Arthur thành lời phê phán về sự thờ ơ của cộng đồng và truyền thông. Phim không dễ xem và không nên xem như hình mẫu, nhưng nó đặt ra những câu hỏi đáng suy nghĩ. Diễn xuất của Joaquin Phoenix là lý do đủ để tìm xem tác phẩm này một cách nghiêm túc.
Xem trailer và nơi xem phim: Joker
